Özgür Yazılım

Linux ve özgür yazılımın 18 yılı yazı dizisine devam ediyoruz. İlk bölümü okumamış olanlar için 1991-1993 arası dönemin anlatıldığı yazı ise burada.

1994-1996 yılına baktığımızda en önemli konunun Linux dağıtımları olduğunu, bu dönemde çıkan Linux dağıtımlarının ve firmalarının denedikleri iş modelleri ile ayakta kaldıklarını görüyoruz.

1994: Kırmızı şapka, yeşil kertenkele

“Kırmızı şapkalı” Marc Ewing, üniversitede bulunduğu yıllarda Linux ile ilgileniyor ve Red Hat’i kuruyor. Çoğu kişi için uzunca bir süre boyunca Linux = Red Hat inancını yaşatan fima, 2000′li yılların başlarına kadar en çok kullanılan dağıtım olma özelliğini açık ara ile kimseye kaptırmadı. Red Hat, halen Linux’tan en çok para kazanan şirket ünvanına sahip.

1994 yılında SuSE kuruldu ve Slackware temelli ilk sürümünü çıkardı. 1994′ün sonlarında Florian La Roche ile SuSE’yi Türkiye’deki bir dergi ile dağıtma fikri üzerinde tartışsak da bu hiç gerçekleşmedi. SuSE, her ne kadar grafiksel bir kurulum aracına uzunca bir süre geçiş yapamasa da, Slackware ve Red Hat ile beraber Türkiye’de en çok kullanılan dağıtımlardan birisi olarak bilindi.

Almanya’da SUSE’ninkine benzer iş fikirlerini başlatan firmalar da oldu. DLD adı verilen ürünleriyle bir süre kutulu ürün de satan DLD firması belirgin bir pazarlama modelleri olmadığı için sahneden çekildi. Avrupa’da bunlar olurken daha sonra firmanın başına getirilecek olan Ransom Love, Bryan Sparks ile Caldera Inc.’i kurdu. Caldera, ilk ürününü 1996 yılında piyasaya sürerken daha ileride şahsen en çok beğendiğim çalışmalarından birisini, Caldera OpenLinux’u kullanıcılarla buluşturacaktı. Sonrası malum (bkz. 1996).

Kısacası 1994, dağıtımlar yılı oldu. Bu yıl ortaya çıkan SUSE ve Red Hat, hala ayakta.

1995: İlk Linux dergisi

1995 yılında, Murat Arslan ile dizimizi kırıp ilk aylık Linux dergisini çıkarttık. 4 sayı hazırlanan ve adına ext2 adını verdiğimiz dergi, kısa zamanda tarihteki yerini aldı, ama olsundu. Bir diğer dergi çalışması da Linux Gazette’den geldi. Temmuz ayında Linux Gazette ilk sayısını çıkardı. Yayın, adını daha sonra Linux Journal olarak değiştirdi. Birkaç yıl boyunca haber grupları (özellikle comp.os.linux) Linux hakkında bilgi alanların en önemli kaynaklarından birisi oldu ve iletişim amacıyla kullanıldı.

1996: Türkiye’de ve dünyada Linux dağıtımları

Turgut Uyar önderliğinde, İTÜ ve Yeditepe Üniversitesi mensubu bir grup öğrenci, “Türkçeleştirilmiş bir işletim sistemimiz, bunun üzerinde koşan kendi yazılımlarımız olsun!” düşüncesi ile hareket ederek kodladıkları, Red Hat Linux 5.0 sürümüne dayanan Turkuaz Linux’ı çıkardı. Proje, kısa zaman içinde her iki üniversiteden etkin çalışan ve sayıları yüzü aşkın gönüllüye ulaştı. O günlerde Türkçe ve Türk yapımı bir Linux dağıtımının var olmayışı ve böyle bir Linux dağıtımına ihtiyaç duyulması programcıların çıkış noktası oldu. Ne yazık ki geniş kitlelere ulaşamayan proje, son kararlı sürümünü (1.0.2) Nisan 1998′de çıkardıktan sonra gelişimine devam edemedi.

Benzer tarihlerde Caldera, daha ileride OpenLinux adını vereceği Linux dağıtımını piyasaya sürdü. Bu firma, Red Hat ile beraber RPM paketleme sistemini geliştirecek, Linux çekirdeğine Novell NCP ağ yönetimi desteği ekleyecek ve dünyanın ilk grafik temelli kurulum programını yazacaktı. Caldera, 2000′li yıllarda SCO’yu satın aldı, ancak Linux temelli bir firma olması beklenen SCO, çeşitli etmenlerin de etkisiyle Linux ve özgür yazılıma tavır alarak, başta IBM olmak üzere pek çok büyük firmaya tazminat davası açtı. Hesapları tutmayan SCO, kısa bir süre sonra da iflasını istedi.

Turkuaz ile hemen hemen aynı zamanlarda, Brezilya’da Conectiva Linux dağıtımı projesi başlatıldı. Projenin geliştiricileri, Linux’a gettext desteği sağlarken Conectiva’nın pek çok dile çevrilmesi bu dağıtımı Latin Amerika’da oldukça popüler hale getirdi.

Daha sonra Nokia tarafından satın alınacak Trolltech firmasına geçen Matthias Ettrich, tıpkı Linus Torvalds gibi içli bir e-posta yazdı ve KDE projesini başlattı. Kısa zamanda 0.3 sürümüne ulaşan KDE, 1998 yılından itibaren pek çok Linux dağıtımı tarafından tercih edilen masaüstü ortamı olarak kullanıldı. Bu arada Richard Stallman ile KDE arasındaki ipler -çok değil, 1 yıl kadar sonra- lisanslama nedeniyle gerilmeye başlayacaktı.

Türkiye’deki Linux severler sürekli birbirinin yüzünü görmekten artık bunalmış olacaklar ki, Yeditepe Üniversitesi’ndeki inet-tr96 konferansında ilk defa bir yenilikle gelmek istediler. Özellikle Giray Devlet, Türkiye’de bir Linux derneğinin artık kurulması gerektiğinden bahsederken yaklaşık 10 kadar katılımcı, bu fikir karşısında ikiye bölündü. Nitekim, doğal süreç ile 4 yıl sonra dernek kurulacaktı. Anımsatmak gerekirse, o dönemin en güçlü bilgisayarları 800 bogomips hıza sahip görünüyordu ve internet hızları nedeniyle amatör paket radyoculuk insanların meraklarını cezbediyordu (bkz. “Internet ve Amatör Paket Radyo”, A. Özgit, T. Dengiz, B. Çubukçu, Antrak - http://inet-tr.org.tr/inetconf2/linux-lat5.html).

Sonraki yazıda 1997-1999 yıllarını hatırlayacağız.